Uit de oude doos

 

 

 

 

 

 

 

 

 

De 20e eeuw: teloorgang en herstel

 

De naam van de laatste vakmolenaar op de Leumolen, Martinus van de Laar staat in het gebint van de Leumolen gebeiteld. De term vakmolenaar is pas ontstaan in de tweede helft van de vorige eeuw, ter onderscheid van de vrijwillig molenaar. Voor de vakmolenaar was het malen op de molen een broodwinning, het beroep bestaat niet meer. Vrijwillig molenaar is degene die uit hobby en molenbehoud een molen malende houdt.

 

 

 

 1915 - 1917

 

 

                                                 

 

1915

Deze voorzover bekend een na oudste foto van de Leumolen is geplaatst in het geïllustreerde weekblad “De Prins”, het nummer van 24 juli 1915. Nadien is de foto herplaatst in de uitgave “Noord-Brabant en Limburg in beeld”, van A.Loosjes in 1927. Tegen de achtergevel van de molen staat een houten aanbouw. Het onderschrift bij de foto: Oude watermolen, genaamd “St.Ursula”, gelegen in een fraai landschap bij het dorpje Nunhem, ten noorden van Roermond; deze watermolen wordt nog dagelijks gebruikt en goed onderhouden.

 

De oudste foto is 19e eeuws (zie pg Oudste foto).

 

 

                                    

 

                                       1917: de Leumolen, de Leubeek, het Leudal (Foto: Leclercq)

 

 

 

 

  1920 - 1930

 

 

Leonard Smeets (1852-1941), met roepnaam Lin en bijnaam Lue Lên, trouwde in 1881 Petronella Hubertina W(e)ijers (1856-1938) roepnaam Nelke. Lin en Nelke werden gezegend met een aantal kinderen maar verdriet werd hun niet bespaard: In 1882 werd dochter Anna Maria geboren en in 1884 en 1887 volgden twee zonen. In 1899 kwam een derde zoon levenloos ter wereld en de tweede dochter, geboren rond 1890 stierf een jaar na haar geboorte. In 1894 zag de benjamin van het gezin het levenslicht: Joannes Antonius Hubertus, roepnaam Toon.

 

Volgens het bevolkingsregister van Nunhem wordt Toon in 1920 molenaar op de Leumolen, hij is dan 26 jaar oud. Maar een kaart die dat jaar rondgestuurd wordt en waarop de nieuwe molenaar zich aanbeveelt, is ondertekend door vader Leonard Smeets (zie de pagina ‘Molenaars’). Leonard is dan 68 jaar oud. Drees en de AOW lagen nog ver in de toekomst en er moest in het onderhoud worden voorzien. Achterkleindochter Elly Schumulder: “uit verhalen weet ik dat Lin en Nelke een armoedig bestaan hadden op de molen”.

 

Dochter Anna Maria Smeets was in 1908 getrouwd met Jacobus van Roy en kreeg een dochter in 1911. Het echtpaar had een boerenbedrijfje en deze dochter wist zich te herinneren dat zij op 12-jarige leeftijd, dus rond 1923, met koffie en brood naar de Leumolen moest waar haar vader vaak lijnolie en veekoeken aan het maken was, kortom olie sloeg. De herinnering was scherp, want ze moest alleen door het bos, vond dat eng en dat was haar bijgebleven.

  

 

      Nelke en Lin Smeets  (ca 1932)

      met  dank aan mevr. E.Schumulder

 

 

 

           

 

              detail van een ansichtkaart verstuurd in 1931; rechtsonder legt een tekenaar de molen vast (met dank aan Wim Bongaerts)

 

 

Oorgetuige-verslag

 

“Het moet in het midden van de twintiger jaren zijn geweest dat (…)   Zo’n molen had ik nog nooit gezien. Het schoepenrad draaide jammer genoeg niet, maar ze legden uit hoe het stromende en neervallende water het rad in beweging zette en hoe dan binnenin de molen een rad in beweging kwam waardoor tenslotte de molenstenen gingen draaien. Af en toe werkte de molen nog, hoorden wij. Maar druk was het er meestal niet.”

 

randstedeling Leni Verstegen, 70 jaar na dato in het tijdschrift ‘Rondom het Leudal’ over de Leumolen

 

 

 

Martinus Jacobus van de Laar, voormalig molenaar op de Hammermolen in Neer, neemt in 1927 het stokje over van molenaar Leonard Smeets. Van de Laar houdt het olieslaan voor gezien en begint een camping op het veld aan de andere kant van de beek.

 

Getuige de inkervingen die als souvenirs zijn achtergelaten in de molen, kamperen er groepen. De padvinderij Haarlem, Doorn en de Katholieke Jongeren Vereniging Breda hebben hun sporen achtergelaten. Ook ene Jos is op bezoek geweest, goed om te weten.

 

                

 

 

 

 

1930 - 1940

 

 

Engelbewaarder

 

De aandrijving van het maalwerk van de molen gebeurde destijds door een in de kelder geplaatste turbine. In een winternacht, toen van de Laar ’s nachts laat het maalwerk wilde stoppen, kreeg hij de kleppen in de turbine-kelder niet dicht gedraaid doordat zich ijs voor de kleppen had verzameld. Hij daalde via een ladder af naar de bodem van de kelder gewapend met riek en mand om het ijs weg te scheppen.

 

Moeder van de Laar werd midden in de nacht wakker, miste haar man en ging ongerust op zoek. Toen ze hem na lang zoeken in de kelder zag zitten, barstte ze in snikken uit. Van de Laar kwam naar boven om haar te troosten en hij was nog niet van de ladder af of de sluisdeuren begaven het en in luttele seconden stond de kelder onder water.

 

naar de aantekeningen van Tjeu Ramaekers, 1991

 

 

      Gescalpeerd

 

Op dagen dat van de Laar afwezig was, moesten de jongens vader helpen in de maalderij. Van de Laar haalde overdag met het paard graan op bij de boeren en maalde dit vaak ’s avonds of ’s nachts en bezorgde het daags erna weer bij de boeren. Dit soms tot in Kessel toe. De boerderij langs de molen werd toen ook reeds door twee gezinnen bewoond.

 

Toen van de Laar weer eens afwezig was en de jongens aan het ‘kuiten’ waren geweest, was er hen een drijfriem afgelopen. Om de zaak weer draaiende te krijgen werd de assistentie ingeroepen van buurman Naus. Zittende op een knie draaide Naus aan een wiel de klep weer omhoog. Toen hij omhoog kwam had hij er geen rekening mee gehouden dat de boven hem hangende ijzeren tandwielen ook weer in beweging waren gekomen.

 

Toen hij omhoog kwam, raakte hij met zijn hoofd tussen het rondsel en het kamwiel. In een fractie van een seconde werd hij gescalpeerd. Zijn hoofdhuid met de haren werden naar een kant op zijn oor geschoven. Onmiddellijk greep hij met beide handen naar de pijnlijke plaats en schoof de zaak weer op zijn plaats. Het bloed liep hem in de klompen voor hij uit de molen was.

 

Met de handen op zijn hoofd liep Naus naar huis. Moeder Naus pakte een handdoek uit de kast en legde deze zoals hij in de kast opgevouwen had gelegen op zijn hoofd. Met een andere handdoek onder de kin vastgeknoopt werd het noodverband op zijn plaats gehouden. Het bloed kwam door de opgevouwen handdoek heen.

 

Toen later dokter Windhorst uit Neer eens om een andere reden bij hem thuis kwam en hij hem over het geval vertelde, o.a. dat hij wel had moeten gaan liggen omdat hij zich duizelig voelde, zei die tegen hem: “Je had er ook nog een pak slaag bij moeten krijgen.” want Naus had er geen dokter bijgehaald.

 

door Tjeu Ramaekers, 1991

 

 

 

Ondernemingslust

 

Jac. van de Laar is een ondernemer en een ongedurig type. Hij werd geboren in 1915 als Jacobus Ludovicus Lambertus en vestigt zich twaalf jaar oud, met vader Martinus van de Laar in 1927 op de Leumolen. Twee jaar later vertrekt hij naar Heythuysen en een jaar daarna naar Kessel, maar keert 5 maanden daarna, in oktober 1930 terug op de Leumolen. Hij blijft er zes jaar en ontplooit in 1935 verschillende activiteiten.

 

Om te beginnen heeft hij in maart ‘wegens de aanschaf van een vrachtauto een aftands paard met tuig en prima lange kar voor ieder bedrijf geschikt’ in de aanbieding. Hij noemt zich in de advertentie molenaar. Zomer 1935 promoot hij de Leumolen als rustplek waar een glaasje gedronken kan worden. Het jaar daarop adverteert hij met het natuurbad “de Leumolen”, goed per auto te bereiken en met voordelig abonnement.

 

De familie is ook aangestoken: een J. van de Laar (Jac?) biedt in 1935 een dames- en heerenkapster aan en Liza van de Laar beveelt zich beleefd aan als naaister. September 1936 vertrekt Jac weer, maar duikt een jaar later weer op om twee jaar later, november 1939, weer op te stappen. Hij komt en gaat nog twee keer, het laatste vertrek is in 1942 naar Beegden.

 

            

            Een alcoholvrije drank in de volle natuur

 

Een tocht langs de Leubeek in 1935

 

“Na een kwartier bereikten wij den derden molen, de Leumolen, die in een verbreeding van het dal eenzaam tusschen de bosschen ligt. Het is een oud, eenigszins vervallen gebouw met een klokkentorentje en een oud houten beeld van de heilige Ursula in een nis aan den voorgevel. Een smalle zijarm der beek, waarschijnlijk gegraven, loopt hier vlak langs den hoogen zandoever, overschaduwd door een rij prachtige Canada’s, die met hun bovenste takken de dennen raakten.”

 

een verslag van W.L.Leclercq

 

 

                                  

 

 

         

 

 

            Advertenties van 18 mei en 13 juli 1935

 

 

Een “frissche drank met heerlijk gebak”  achter de Leuhof en poseren voor de oude Ursula in 1935. Dat jaar zou ze weggehaald worden voordat de molen via een openbare veiling verkocht zou worden.

 

Er is nog net te zien dat een afdakje achter de Leumolen staat.

 

Foto’s: Rondom het Leudal

 

  

                   

 

 

 

Natuurbad en kampeerterrein “De Leumolen”

 

                                                                                                             

                                            

 

 

 

  

 

                                                                                                                               Advertenties uit de zomers van 1935 en 1936

 

 

 

     

 

Wervingscampagne

 

Op 27 juni en 1 augustus 1936 doet Jac v.d. Laar nog een ultieme advertentiecampagne: in de Limburger Koerier zet hij twee keer vijf advertenties in één kolom, tussen andere aanbevelingen, mededelingen en oproepen. Links zijn de advertenties onder elkaar gezet.

 

Daarna wordt er niet meer geadverteerd. Maar op 10 juni 1940 meldt de Provinciale Overijsselsche en Zwolsche courant in een overzicht ‘Waar gekampeerd kan worden’ ondermeer ‘Nunhem (L.): bij den Leumolen, terrein van Jac. van Laar’.

 

 

 

Lendedoek

 

“In de jaren tussen 1930 en 1940 was zwemmen een sport waar de geestelijkheid nog een vraagteken bij zette. Doch vader van de Laar trok zich in dit geval niks van de pastoor aan en richtte het weiland voor de molen in voor ‘natterikken’, door o.a. rietmatten te plaatsen die alles aan het oog onttrokken. Zoon Bair van de Laar vertelde dat in die tijd zwembroeken nog onbekend waren. De heren hadden zo’n soort slabbetje tussen de benen. Er liep er eens een bij de molen in de wei die zich met een lendedoek omgord had die ’s morgens waarschijnlijk nog als kleedje voor het handdoekenrek had gehangen. Er stond aan de voorkant op geborduurd: ‘Moeders lieveling’.”

 

door Tjeu Ramaekers, 1991

 

 

Schending van de eerbaarheid en gelummel

 

Alles behalve van de natuur genieten ..

 

 

W.L. Leclercq uitte in een brief aan ‘de Contactcommissie’ in augustus 1944 zijn bezorgdheid over het soort belangstelling dat het Leudal trekt:

 

“Sedert 1935 ben ik al bezig te hameren op het aambeeld van bescherming der Leu-beek tegen de belangstelling van het publiek; het is nu 1944 en de toestand is, zoals ik dezer dagen heb kunnen constateren, onhoudbaar geworden. Wanneer men van St. Elisabeth stroomafwaarts gaat is het al druk, te druk voor dit tere landschap; maar bij de Leumolen begint het lieve leven eerst recht. Daar wordt druk gekampeerd, gebaad en gelummeld en U weet wel wat een vieze rommel dat meebrengt. Overal in het struikgewas komt men mensen tegen, die alles doen behalve op een behoorlijke manier van de natuur genieten.”

 

 

Links een ingezonden brief in de “Nieuwe Koerier’

 

 

 

 

                        

 

                           de Leubeek

 

 

 

 

1940 - 1950

 

 

 

pentekening door MdR, ca 1940-1950

 

 

WO II

 

Veel molens in Limburg speelden in de laatste oorlogsjaren een belangrijke rol in de voedselvoorziening, vooral watermolens vanwege hun onopvallende bouw konden een bijdrage leveren. Ook de Leumolen heeft naar verluid haar steentje meegemalen. In november 1944 trokken de Duitsers zich terug en ‘Sprengcommandos’ vernielden bruggen, molens en kerken. Op 15 november werd ook de brug bij de Leumolen opgeblazen.

 

 

Over een minuut ‘muss die Brücke sprengen’ zei een Duitser

 

De Duitsers waren met zijn vieren toen ze kwamen melden dat de brug de lucht in zou gaan. Twee vertrokken na de installatie van de springstof richting Haelen. Twee bleven achter voor de bewaking van de explosieven. Ze gingen bij de mulder binnen zitten en gingen de hele nacht niet meer naar buiten naar hun constructie kijken. Eentje zat apatisch met het hoofd tussen de handen aan tafel, de ander was iets levendiger, hij ‘geloofde’ er nog in.

 

Een van de Duitsers zei dat de boel veel te zwaar geladen was. Van Laar kreeg het voor elkaar dat ze de ramen open mochten zetten voor de klap. Om drie uur ’s nachts op afstand een klap toen de munitie op de beugelbaan bij cafe Scheres tot ontploffing werd gebracht. Een half uur later verschoven er pannen op de boerderij langs de Leumolen toen in de molen bij Scheres opgeslagen munitie tot ontploffing werd gebracht. Deze pannen schoven nog verder naar beneden toen tegen zes uur ’s morgens (het was nog niet licht) de Wiërse brug de lucht in ging.

 

Tegen zeven uur ’s morgens kwamen twee Duitsers bij de molen op een fiets in grote haast vanaf Haelen bij de molen aan. Van de Laar werd meegenomen. Een minuut voor zeven uur stonden de Duitsers met van de Laar op een honderdtal meters voorbij de overlaat op de weg richting Roggel te wachten. Over een minuut ‘muss die Brücke sprengen’, zei een Duitser die op zijn horloge keek. Dit gebeurde. Toen de brug bij de molen de lucht inging, waren de bevrijders aan het motorgeronk te horen reeds bijna bij cafe Goeden. Na de klap was de brug en ook het dak van de molen weg. “Het is de enige keer geweest dat ik mijn vader heb zien huilen” zei zoon Bair.

 

Het maalwerk van de molen was zij het met enige handicap intact gebleven. De voor het kelderraam van het woonhuis gestapelde zandzakken, bedoeld om granaatscherven buiten te houden, waren door de luchtdruk de kelder ingeblazen. Het dak van de molen is later provisorisch door de jongens gedicht met hout uit het bos en bijelkaar gezochte pannen. Ook de kleppen voor het turbinerad hadden het begeven en vanaf dat moment kon het in en uit bedrijf stellen van het wiel enkel d.m.v. de sluizen worden geregeld.

 

citaten uit twee getuigenverslagen opgetekend door Tjeu Ramaekers, 1991

 

 

                                         

 

                                      1947, een doorkijkje door de turbinekamer, tegen de achtergevel staat een afdakje

 

 

Ursula

 

“Bij de Ursula- of Leu-molen wordt het bos onderbroken door enige akkers en weilanden met populieren. Het molenhuis heeft een groot, afgewolfd pannendak met torentje en oud olieslagwerk; in de voorgevel bevindt zich een nis, waarin vroeger een primitief houten beeld van de H.Ursula stond; het is door de vorige eigenaar meegenomen toen hij de bezitting verkocht.”

 

uit het wandelboek van Leclercq, 1949

 

 

 

 

1955 - 1961

 

De allerlaatste molenaar

 

Geen vakmolenaar, geen vrijwillig molenaar maar de allerlaatste molenaar: Lei Naus (geboren in 1928 en zoon van de gescalpeerde Naus) heeft gedurende vier jaar nadat van de Laar in 1955 vertrokken was, de molen voor eigen gebruik draaiende gehouden. Hij maalde geregeld gerst of haver, tot Staatsbosbeheer overging tot restauratie.

 

 

 

                                                                

 

                                                                   1957: Ursula is verdwenen (Foto: F. Lahaye)

 

 

                    

 

 

 

                                        

 

 

 

                                                          

 

                                                            1960: de stand van zaken vlak voor de restauratie (Foto’s: J.Th. ter Horst)

 

 

Restauratie

 

Een paar jaar nadat de Leumolen aan de Staat was verkocht, heeft Staatsbosbeheer met een grootscheepse restauratie de molen in oude luister teruggebracht. Het waterrad is in ere hersteld en de oliemolen gebruiksklaar gemaakt. Het stuwwerk is hernieuwd en uitgerust met houten haspels. Dak en klokketoren zijn vernieuwd, het muurwerk opnieuw gevoegd, de maalstoel en het gangwerk vervangen. Er is een nieuwe Ursula geplaatst en haar naam siert de gevel.

 

Gouverneur (commissaris van de koningin) van de provincie Limburg, F. Houben verrichtte samen met Gène Eggen (de beeldhouwer van Ursula) op 10 juni 1961 de feestelijke opening, nadat het geheel ingezegend is door deken Geurts van Heythuysen. De Cambrinuskapel uit Haelen en het Servaaskoor zorgden voor de muzikale omlijsting en jongelui in historische klederdracht serveerden verversingen en koele dronk vanuit een der schuren, aldus de Maas- en Roerbode. Zelfs het NTS-Journaal gaf aandacht aan de opening.

 

 

 

                          

  

                               Foto’s: Rondom het Leudal                                                           opening gerestaureerde Leumolen, 1961 (Foto: T. Lemaire)

 

 

 

 

de jaren 70

 

Gemotoriseerd verkeer

 

Auto’s mochten tot aan de Leumolen rijden en daar werd gretig gebruik van gemaakt. In 1974 kreeg de molen ongeveer 20.000 bezoekers, waarvan 8.490 hun naam en woonplaats in het gastenboek achterlieten. In het jaarrapport 1979 van de reservaatbewaker: “De aanvoer van recreanten in het algemeen geschiedde in hoofdzaak met personenauto’s, touringcars en slechts een gering aantal met de fiets en nog minder per bromfiets. De parkeerruimte bij de molen, die nauwelijks aanwezig is, gaf nogal aanleiding tot moeilijkheden, vooral met touringcars.”

 

Vijfentwintig jaar en een autoverbod later, bezochten ongeveer 8.000 mensen de molen, waarvan 4.323 het gastenboek tekenden. Een verzuchting van de reservaatbewaker kort na de afsluiting in 1986: “Sinds er geen auto’s mogen komen, komt er niemand meer”. 

 

Het regionale belang van de molen veranderde niet. In 1974 kwamen 13 % van de bezoers uit de regio, 56 % uit overig Limburg, 27 % uit de rest van Nederland en 4% uit het buitenland. In 2004 kwam in de zomermaanden 16 % uit een gebied van 10 km rond de molen, kwam veruit het merendeel van de bezoekers uit de eigen provincie en uit buurprovincie Noord-Brabant en was het aantal buitenlandse bezoekers 7%.

 

 

 

 

Een sfeerfoto eind 60er, begin 70er jaren (met dank aan Willem Metselaar)

 

                       

 

          

  

 

De bosmolen in de 70er jaren toen winters nog winters waren; de populieren zijn inmiddels geveld

 (Foto: Rondom het Leudal)

 

 

 

 

 

 

 Site Leumolen